هشدار جدی و تکان‌ دهنده دانشمندان به بشریت درباره خطر انقراض گیاهان گلدار زمین

از ارکیده محبوب وانیل که غلاف‌های آن طعم‌دهنده بسیاری از دسرهای مورد علاقه ماست، تا گل بدبوی جسد که گلبرگ‌های غول‌پیکرش با هر بار شکوفا شدن متعفن، جمعیت زیادی از تماشاچیان را به خود جلب می‌کند؛ حتی ارزشمندترین گیاهان گلدار جهان نیز اکنون در معرض خطری جدی و مرگبار قرار دارند. در این میان، دانشمندان به تازگی متوجه شده‌اند که ما در آستانه از دست دادن چه حجم عظیمی از تنوع زیستی سیاره خود هستیم.

به گزارش بخش اخبار علمی زوم تک به نقل از رسانه علمی ساینس الرت (ScienceAlert)، در مقاله جدیدی که در مجله معتبر Science منتشر شده است، یک تیم بین‌المللی از زیست‌شناسان هشدار می‌دهند که در نتیجه فشارهای فزاینده انسانی، ما با ریسک نابودی و از دست رفتن بیش از یک‌پنجم از تاریخچه تکاملی گیاهان گلدار مواجه هستیم. ارزیابی میزان نابودی گونه‌ها بر اساس تاریخچه تکاملی و سطح به خطر افتادن آن‌ها، یک رویکرد نسبتاً جدید در علم حفاظت از محیط زیست به شمار می‌رود.

شاخص EDGE چیست و چگونه به حفظ تنوع زیستی کمک می‌کند؟

روشی که در سال ۲۰۰۷ توسط انجمن جانورشناسی لندن پایه‌گذاری شد، تمایز تکاملی یک گونه (ED) را با خطر انقراض آن در سطح جهانی (GE) ترکیب می‌کند. نتیجه این فرمول، یک امتیاز تحت عنوان شاخص EDGE است که به زیست‌شناسان کمک می‌کند گونه‌های گیاهی و جانوری را برای اولویت‌بندی در برنامه‌های حمایتی و حفاظتی شناسایی کنند.

امتیازات EDGE به طور ویژه‌ای بر ارزش گونه‌هایی تأکید دارند که به طور منحصربه‌فردی نشان‌دهنده یک شاخه طولانی و منزوی در درخت تکاملی هستند؛ مانند درخت ژینکو (Ginkgo biloba) که تنها بازمانده زنده از دودمانی است که قدمت آن به حداقل ۳۰۰ میلیون سال پیش بازمی‌گردد. گزارش اخیر، نخستین باری است که دانشمندان از امتیازات EDGE برای ارزیابی میزان خطر انقراض نهان‌دانگان (Angiosperms) یا همان گیاهان گلدار استفاده کرده‌اند.

شناسایی گونه‌ های گیاهی جایگزین‌ ناپذیر و فراموش‌ شده

دکتر فلیکس فارست (Félix Forest)، زیست‌شناس تکاملی گیاهان در باغ‌های گیاه‌شناسی کیو (Kew Gardens) و نویسنده اصلی این مطالعه می‌گوید: «این امتیازات EDGE اطلاعات حیاتی مورد نیاز برای برجسته کردن گونه‌های تهدیدشده و جایگزین‌ناپذیری را فراهم می‌کند که اغلب نادیده گرفته می‌شوند. حفاظت از این گیاهان به حفظ منافع فعلی و آینده انسان‌ها و همچنین آینده تمام حیات روی زمین کمک خواهد کرد.»

ریکی گامبز (Rikki Gumbs)، زیست‌شناس انجمن جانورشناسی لندن و نویسنده همکار این مقاله، اشاره می‌کند که رویکرد EDGE برای نزدیک به دو دهه به فعالان محیط زیست اجازه داده است تا حیواناتی را که فراموش شده‌اند و به اقدامات حفاظتی فوری نیاز دارند شناسایی کنند، در حالی که گیاهان در این مدت کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند.

او می‌گوید: «گل‌ها و جنگل‌ها صرفاً یک پس‌زمینه زیبا برای عکس گرفتن از زنبورها و ببرها نیستند. هر گیاه یک بلوک ساختمانی حیاتی و زنده برای حیات روی زمین است که هوا برای نفس کشیدن و غذا برای خوردن ما را تأمین می‌کند. با اعمال رویکرد EDGE روی گیاهان گلدار، ما بهتر می‌توانیم از اکوسیستم‌های غنی و پرجنب‌وجوش سیاره‌مان که توسعه آن‌ها میلیاردها سال به طول انجامیده است، محافظت کنیم.»

یک‌پنجم تاریخچه تکاملی گیاهان گلدار در آستانه نابودی

محققان با استفاده از این رویکرد علمی کشف کردند که ۲۱.۲ درصد از تاریخچه تکاملی نهان‌دانگان در معرض خطر انقراض قرار دارد. از میان ۳۳۵,۴۹۷ گونه گیاه گلدار شناخته‌شده که در این تحلیل بررسی شدند، ۹,۹۴۵ گونه به عنوان گونه‌های EDGE واجد شرایط شناخته شدند؛ این بدان معناست که حدود ۳ درصد از تمام گونه‌های گیاهی شناخته‌شده، هم از نظر تکاملی منحصربه‌فرد هستند و هم در سطح جهانی با خطر انقراض دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

در این لیست نام‌های آشنایی به چشم می‌خورد:

• وانیل پلانیفولیا (Vanilla planifolia): گیاهی که مسئول تولید کلاسیک‌ترین طعم بستنی در جهان است.
• نیلوفر آبی ترماروم (Nymphaea thermarum): کوچک‌ترین نیلوفر آبی در سراسر جهان.
• گل جسد (Amorphophallus titanum): همان گل بدبوی غول‌پیکری که همه ما از بوی آن متنفریم اما مجذوبش می‌شویم، به همراه بسیاری از خویشاوندانش.

گیاهان ناشناخته‌ای که کلید داروهای آینده هستند

البته بسیاری از گیاهان دیگر موجود در این لیست مواردی هستند که شاید هرگز نام‌شان را نشنیده باشید؛ برای مثال، «درخت چتر دریایی» (Medusagyne oppositifolia) یا درخت Hondurodendron urceolatum که تنها عضو زنده از سرده (جنس) خود به شمار می‌رود.

ماتیلدا براون (Matilda Brown)، گیاه‌شناس باغ‌های کیو توضیح می‌دهد: «فوایدی که گونه‌های EDGE به جامعه انسانی ارائه می‌دهند، به اندازه خود این گونه‌ها منحصربه‌فرد و جایگزین‌ناپذیر است. از دست دادن یک شاخه عمیق از درخت حیات به معنای از دست رفتن بالقوه داروی پیشگامانه بعدی برای درمان سرطان یا یک آنتی‌بیوتیک جدید است، بدون اینکه شانس دومی برای یافتن آن داشته باشیم.»

اگرچه خطر از دست دادن این گونه‌های بی‌همتا خبری نگران‌کننده است، اما در عین حال فرصتی را برای برنامه‌های حفاظت از گیاهان در سراسر جهان فراهم می‌کند تا منابع خود را در جاهایی تخصیص دهند که بیشترین تأثیر را روی حفظ تنوع زیستی می‌گذارد.

نویسندگان این مطالعه در پایان نتیجه‌گیری می‌کنند: «با توجه به اینکه تخمین زده می‌شود از هر پنج گیاه، بیش از دو گیاه در معرض خطر انقراض قرار دارند و پیش‌بینی می‌شود ۷۵ درصد از گیاهانی که هنوز کشف نشده‌اند نیز تهدید شوند، اکنون زمان آن فرا رسیده است که نسل جدیدی از نظارت و اقدامات حفاظتی را برای بسیاری از گونه‌های گیاهی متمایز، نادیده گرفته‌شده و تهدیدشده روی زمین آغاز کنیم.»