اینترنت وایت لیست چیست؟ پنجره های نیمه باز در یک منطقه ممنوعه

این روزها در محافل فناوری و میان کاربران ایرانی، یک پرسش کلیدی و نگران کننده دست به دست می شود: «آیا اینترنت ما وایت لیست شده است؟» این تردیدها زمانی قوت گرفت که دسترسی به گوگل تا حدودی برقرار شد، چراغ چت جی پی تی سبز شد و سرویس دیپ سیک (DeepSeek) دوباره در دسترس قرار گرفت. اما واقعیت این است که این تغییرات به معنای بازگشت به دنیای آزاد اینترنت نیست؛ بلکه تنها دریچه هایی کوچک باز شده اند، بدون آنکه دیوارهای بلند محدودیت فرو بریزند.

پیش از این وعده داده شده بود که محدودیت های شدید اعمال شده از هجدهم دی ماه، به مرور زمان برطرف شده و وضعیت به حالت عادی بازگردد. اما فاصله طولانی میان این گام ها و توقف روند بازگشایی در میانه راه، شائبه های زیادی را ایجاد کرده است. آیا معماری فیلترینگ در ایران در حال تغییر بنیادین از «لیست سیاه» (Black-list) به «لیست سفید» (White-list) است؟

وایت لیست (White-list) دقیقا چه معنایی دارد؟

برای درک بهتر این تغییر استراتژی، نظرات کارشناسان حوزه اینترنت راهگشا است. میلاد نوری، کارشناس فناوری، در گفتگو با زومیت توضیح می دهد که در مدل وایت لیست، ما دیگر با فیلترینگ به معنای سنتی و مسدودسازی محتوا روبرو نیستیم. در این شیوه، مسیر دسترسی به کل اینترنت به صورت پیش فرض بسته است و تنها تعدادی مقصد مشخص و تایید شده اجازه عبور ترافیک را دارند. به بیان ساده تر، در این شبکه هیچ بسته داده ای ارسال نمی شود مگر اینکه مقصد آن در لیست مجاز تعریف شده باشد.

به گفته این کارشناس، این الگو در ادبیات شبکه با عنوان «Default-Deny Network» شناخته می شود؛ مدلی که در آن اصل بر ممنوعیت تمامی ارتباطات است، مگر آنکه خلاف آن ثابت شود و مقصد از پیش تایید شده باشد.

نمایشی از آزادی در یک ساختار محدود

در مدل وایت لیست، کاربر تصور می کند که اینترنت دارد، اما در واقع تنها اجازه دارد در یک محدوده مشخص فعالیت کند. مانند وضعیت فعلی که صفحه اصلی گوگل باز می شود و می توانید جستجو کنید، اما دسترسی به نتایج و سایر سایت ها همچنان مسدود است. در این روش، حاکمیت نیازی ندارد میلیاردها وب سایت و سرویس را تک تک فیلتر کند؛ بلکه تنها گروه کوچکی از سایت ها را برای کاربران باز نگه می دارد. این ایده اگرچه نمایشی ظاهری از ارتباط با جهان ارائه می دهد، اما بازگشت اینترنت به شرایط عادی را بسیار دشوارتر می کند.

اجرای آزمایشی طرح صیانت بدون تصویب رسمی

ایده سطح بندی دسترسی به اینترنت بر اساس هویت و نیاز افراد، موضوع جدیدی نیست. میلاد نوری با اشاره به ریشه های این طرح یادآوری می کند که آنچه امروز شاهد آن هستیم، شباهت زیادی به اهداف «طرح صیانت» دارد. در طرح صیانت قرار بود دسترسی ها از طریق وی پی ان های قانونی و احراز هویت شده طبقه بندی شود، اما اکنون نسخه آزمایشگاهی همان مدل را مستقیما در لایه شبکه و زیرساخت اجرا کرده اند.

خطرات بازگشایی مرحله به مرحله

بسیاری از کاربران ممکن است تصور کنند باز شدن تدریجی برخی سرویس ها نشانه مثبتی است، اما کارشناسان نظر متفاوتی دارند. نوری معتقد است که این بازگشایی های قطره چکانی در حالی که اینترنت بین الملل همچنان قطع است، بسیار خطرناک است. این فرایند در واقع دوره رفع اشکال (Debug) برای سیستم فیلترینگ جدید است.

هدف این است که در آینده اگر اینترنت کل کشور قطع شد، سرویس های ضروری مانند ایمیل یا ابزارهای پرکاربرد قطع نشوند تا فشار عمومی کاهش یابد. این رویکرد باعث می شود که قطع اینترنت از یک «بحران» به یک «وضعیت مدیریت شده» تبدیل شود و مسئولان بتوانند بدون فلج شدن کامل کشور، دسترسی به اینترنت جهانی را مسدود کنند. خطر اصلی اینجاست که قطعی اینترنت عادی سازی شود.

آیا فیلترشکن ها در دوران وایت لیست کارایی دارند؟

سوال مهم کاربران این است که آیا با اجرای کامل وایت لیست، همچنان می توان از فیلترشکن ها استفاده کرد؟ پاسخ کارشناسان چندان امیدوارکننده نیست. میلاد نوری توضیح می دهد که دور زدن این نوع محدودیت برای مردم عادی بسیار سخت خواهد شد. دلیل این امر آن است که در مدل جدید، دسترسی دیتاسنترها نیز به اینترنت محدود می شود.

در سال ۱۳۹۸، زمانی که اینترنت قطع شد، دیتاسنترهای داخلی همچنان به اینترنت متصل بودند و کاربران با روش های تونلینگ (اتصال به سرور ایران و سپس خارج) محدودیت ها را دور می زدند. اما در قطعی های اخیر، حتی سرورهای داخلی نیز دسترسی به اینترنت جهانی نداشتند و عملا راهکار تونلینگ از کار افتاده بود.

با گسترش سیاست وایت لیستینگ، محدودیت های نرم افزاری احتمالا چنان عرصه را تنگ خواهند کرد که روش های معمول دور زدن فیلترینگ کارایی خود را از دست می دهند. این وضعیت می تواند جامعه را به سمت استفاده از راهکارهای سخت افزاری و فیزیکی مانند اینترنت ماهواره ای استارلینک سوق دهد.