نشست خبری “قیمت‌گذاری دستوری و آینده اقتصاد دیجیتال در ایران” برگزار شد

نشست “قیمت‌گذاری دستوری و آینده اقتصاد دیجیتال در ایران” صبح چهارشنبه، ۱۵ آذر ۱۴۰۲، توسط آزمایشگاه داده و حکمرانی در خانه اندیشه‌ورزان برگزار شد. در این نشست، محمد خلج، مدیرعامل اسنپ، نیما قاضی، رئیس انجمن تجارت الکترونیک تهران، مجتبی رضاخواه، رئیس فراکسیون اقتصاد دیجیتال و حکمرانی داده مجلس شورای اسلامی، و مرتضی زمانیان، عضو هیئت‌علمی دانشگاه امیرکبیر، حضور داشتند.

محمد خلج، مدیرعامل اسنپ، در آغاز سخنان خود به هدف‌گذاری اقتصاد دیجیتال اشاره کرد و گفت: “دولت قصد دارد سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی را افزایش دهد. طبق لایحه برنامه هفتم توسعه، قرار است سهم اقتصاد دیجیتال حدود ۷ درصد از GDP به حدود ۱۵ درصد افزایش یابد. اما در عمل، سیاست‌هایی اتخاذ می‌شود که ما را از این هدف دور می‌کند. چرا باید با قیمت‌گذاری دستوری، این هدف مطلوب را به دست نیاوریم؟ برای جذب سرمایه‌گذاران، باید جذابیتی ایجاد شود. آیا قیمت‌گذاری دستوری می‌تواند اقتصاد دیجیتال را برای سرمایه‌گذاران جذاب کند؟ به نظر من خیر.”

مدیرعامل اسنپ با تأکید بر تضاد قیمت‌گذاری دستوری با ماهیت اقتصاد دیجیتال اظهار داشت: “ادامه سیاست قیمت‌گذاری دستوری منجر به از بین رفتن نوآوری خواهد شد. پلتفرم‌ها شفافیت را در حوزه‌های مختلف، به‌ویژه در زمینه قیمت‌گذاری، ایجاد می‌کنند. در تاکسی‌های اینترنتی همه چیز برای مسافر و راننده شفاف است. این شفافیت مزایای بسیاری دارد که در بازار آفلاین به دست نمی‌آید. ما دفاع می‌کنیم از قیمت‌گذاری شفاف و شناور، زیرا این نوع قیمت‌گذاری بر اساس دانش روز جهان انجام می‌شود. دفاع از قیمت‌گذاری دستوری در برابر قیمتگذاری شفاف، بازگشت به گذشته و عدم استفاده از پتانسیل اقتصاد دیجیتال است.”

نیما قاضی، رئیس انجمن تجارت الکترونیک تهران، نیز با نقد قیمت‌گذاری دستوری موافقت کرد و گفت: “قیمت‌گذاری دستوری نه تنها به تولیدکننده و فروشنده زیان وارد می‌کند، بلکه مصرف‌کننده نیز ضرر می‌کند. در عصر اقتصاد دیجیتال، مصرف‌کننده اطلاعات بسیاری دارد و می‌تواند قیمت‌ها را مقایسه کند و بهترین گزینه را انتخاب کند. قیمت‌گذاری دستوری این امکان را از مصرف‌کننده سلب می‌کند.”

مجتبی رضاخواه، رئیس فراکسیون اقتصاد دیجیتال و حکمرانی داده مجلس شورای اسلامی، نیز در این نشست حضور داشت و به اهمیت شفافیت قیمت‌ها در اقتصاد دیجیتال اشاره کرد. او گفت: “اقتصاد دیجیتال بر اساس الگوریتم‌ها و داده‌های بزرگ استوار است. در این اقتصاد، قیمت‌ها باید شفاف و شناور باشند. در غیر این صورت، امکان بروز تبعیض‌های قیمتی وجود دارد که به ضرر مصرف‌کننده است. باید از قدرت الگوریتم‌ها در بهینه‌سازی قیمت‌ها استفاده کرد و شفافیت را در اقتصاد دیجیتال حفظ کرد.”

مرتضی زمانیان، عضو هیئت‌علمی دانشگاه امیرکبیر، همچنین به نکاتی درباره آینده اقتصاد دیجیتال در ایران اشاره کرد. او گفت: “برای توسعه اقتصاد دیجیتال در ایران، باید محیط کسب و کار را برای سرمایه‌گذاری‌های داخلی و خارجی جذاب کرد. این شامل ایجاد قوانین و مقررات منعطف و شفاف، تضمین حقوق مالکیت فکری، حفاظت از اطلاعات شخصی و امنیت داده‌ها است. همچنین، باید به توانایی‌های مردم در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) توجه کرد و برنامه‌های آموزشی و توسعه مهارت‌های دیجیتالی را ترویج داد.”

فقط دلالان از بازار شفاف و آنلاین بهره می‌برند
نیما قاضی، رئیس انجمن تجارت الکترونیک تهران، به عنوان سخنران بعدی نشست، با آغاز سخنان خود درباره قیمت‌گذاری دستوری اظهار کرد: “تا به حال تصمیمات سیاست‌گذاری بر اساس اقتصاد دستوری چه تأثیری داشته است؟ تأثیر اول آن این است که بازار شفاف ضعیف می‌شود و بازار غیرشفاف قدرت پیدا می‌کند. قیمت‌گذاری دستوری باعث شده است که دلالی سیاه در حوزه حمل‌ونقل قدرت بیشتری پیدا کند. هدف از قیمت‌گذاری دستوری به نظر می‌رسد حمایت از مصرف‌کننده باشد، اما در عمل مشاهده می‌شود که در نهایت کالا یا خدمت با همان قیمتی که برای فروشنده سودآور است به فروش می‌رسد، اما از طریق بازار سیاه و با افزایش کمیسیون دلالان. در این فرآیند، تنها برنده‌ی واقعی دلالان هستند.”

وی در ادامه اظهار داشت: “این نوع سیاست‌گذاری تأثیرات بلندمدت نیز دارد. در این شرایط، تأمین‌کننده کالا یا خدمت انگیزه خود را برای تأمین بیشتر کالا یا خدمت از دست می‌دهد. در حال حاضر، تعداد اتوبوس‌های فعال در کشور نسبت به سال ۱۳۹۷ حدود ۳۰ درصد کاهش یافته است. این اتفاق به این دلیل است که تأمین‌کننده انگیزه نوسازی و توسعه ناوگان را از دست داده است. در نهایت باید بگویم که فقط دلالان از بازار شفاف و آنلاین بهره می‌برند.”

مرتضی زمانیان، عضو هیئت‌علمی دانشگاه امیرکبیر، به عنوان سخنران دیگر در نشست، به بحث قیمت‌گذاری پرداخت و گفت: “اساس قیمت‌گذاری را نمی‌توان نادیده گرفت. این اصل در اقتصاد وجود دارد؛ اما متأسفانه ما در استفاده از این روش افرامتأسفانه، جملهٔ شما ناقص است و قابل فهم نیست. لطفاً سوال یا موضوع خود را به طور دقیق‌تر بیان کنید تا بتوانم به شما کمک کنم.

چالش اصلی اقتصاد دیجیتال برای مجتبی رضاخواه، رئیس فراکسیون اقتصاد دیجیتال و حکمرانی داده مجلس شورای اسلامی، قیمت‌گذاری دستوری نیست. او معتقد است که حاکمیت باید بهبودی در اقتصاد کشور و زندگی مردم را به ارمغان بیاورد و قیمت‌گذاری تنها یکی از ابزارهای موجود است. اگر قیمت‌گذاری دستوری در برخی حوزه‌ها وجود نداشته باشد، برخی افراد حضوری در نشست معترض می‌شوند. او از مثال یارانه بنزین استفاده می‌کند و می‌گوید که بسیاری از افراد ایرانی قیمت‌گذاری دستوری را قبول می‌کنند. او تاکید می‌کند که اقتصاد دیجیتال مسئله‌ای چندبعدی است و قیمت‌گذاری تنها یکی از چالش‌های این حوزه است و نه چالش اصلی. او با اشاره به کسب‌وکارهای فعال در حوزه اقتصاد دیجیتال، به اهمیت حمایت از این شرکت‌ها توسط حاکمیت اشاره می‌کند و معتقد است که روش شورای رقابت در قیمت‌گذاری منجر به نتایج مطلوبی نمی‌شود. او با ارسال نامه‌ای به رئیس‌جمهور بیان کرده است که ورود شورای رقابت به بحث قیمت‌گذاری با این روش نادرست است. در ادامه، رئیس انجمن تجارت الکترونیک تهران موارد دیگری را نیز مطرح می‌کند که به نظر او مشکل اصلی در اقتصاد دیجیتال را تشکیل می‌دهند. او معتقد است که تمامی این مشکلات نیازمند رسیدگی هستند و نمی‌توان به آینده آن‌ها را موکول کرد.

افزایش قیمت سفر ناشی از عدم سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حمل‌ونقل است. مدیرعامل اسنپ در بخش دیگری از بیانات خود اظهار داشت: “مهم این است که نباید پلتفرم‌ها و مدل کسب‌وکاری آن‌ها را به واسطه‌گری تقلیل دهیم. این تلقی از پلتفرم‌ها خطرناک است و به نظر من نگاهی سطحی به این کسب‌وکارها است. با این رویکرد می‌توان فعالیت همه کسب‌وکارها را ساده‌تر کرد و این خطرناک است. پلتفرم‌ها قبل از ارائه خدمات فعالیت‌های زیادی انجام می‌دهند، از جمله تأیید صلاحیت راننده‌ها، بررسی کیفیت و جذب راننده، قیمت‌گذاری سفر و امکان پیگیری سفر به صورت آنلاین. این اقدامات باعث می‌شوند تا سفر برای راننده مقرون‌به‌صرفه و برای مسافر راحت باشد. همچنین، بعد از سفر، فعالیت‌هایی مانند پشتیبانی و پاسخگویی نیز انجام می‌شود. بنابراین، ما فقط واسط نیستیم و این نگاهی سطحی به پلتفرم‌هاست.”

وی در ادامه اضافه کرد: “وقتی منابع مالی و جذابیت فعالیت در یک حوزه را کم می‌کنیم، فرصت انحصار برای کسب‌وکارهای قدیمی‌تر به وجود می‌آید. در هر حوزه‌ای، چالش‌هایی وجود دارد که باید به همه آن‌ها توجه شود. هر یک از این چالش‌ها می‌تواند مهاجرت یا بیکاری را افزایش دهد. آیا واقعاً افزایش قیمت اسنپ در ساعات اوج ترافیک مشکل اصلی است یا اینکه این موضوع پیامد مشکلات دیگری است؟ این افزایش قیمت به خاطر نبود سرمایه‌گذاری در دیگر زیرساخت‌های حمل‌ونقلی مانند مترو و نوسازی ناوگان اتوبوس‌رانی و تاکسیرانی است. توسعه زیرساخت‌ها مشکلات موجود در این بخش را برطرف می‌کند، نه قیمت‌گذاری دستوری برای تاکسی‌های آنلاین. باید به مشکلات اصلی توجه کرد و پیامد این مشکلات را به عنوان مشکل اصلیدر نظر گرفت. اگر منابع مالی و سرمایه‌گذاری کافی در زیرساخت‌های حمل‌ونقل صورت نگیرد، این باعث کاهش کیفیت و کفایت این زیرساخت‌ها می‌شود و منجر به افزایش قیمت‌ها می‌شود. بنابراین، باید توجه و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حمل‌ونقل را افزایش داد تا بتوان مشکلات اصلی را حل کرد و قیمت‌ها را کنترل کرد.

تاکسی‌های اینترنتی تنها ۵% حمل‌ونقل شهری هستند

مدیرعامل اسنپ در پایان سخنان خود گفت: «من معتقدم شرکت‌های فعال در حوزه اقتصاد دیجیتال نظم قبلی این حوزه را به هم زده‌اند. دیگر روش‌های سنتی قیمت‌گذاری جواب نمی‌دهد. نمی‌شود که شورای شهر اول سال بیاید و قیمتی را تا آخر سال تعیین کند. شیوه‌های جدید قیمت‌گذاری را باید قبول کرد. هنوز ۹۵ درصد بازار حمل‌ونقل شهری در بخش آفلاین است و سهم تاکسی‌های آنلاین ۵ درصد بیشتر نیست. ما هنوز در بحث قیمت‌گذاری حمل‌ونقل شهری تعیین‌کننده نیستیم، پس نباید همه مشکلات موجود در حمل‌ونقل شهری را به گردن تاکسی‌های آنلاین انداخت.»