مصرف ماری‌جوانا قبل از خواب چه بلایی سر مغز می‌آورد؟ بررسی علمی تأثیر کانابیس بر کیفیت خواب و مرحله REM

برای تعداد زیادی از افراد، به خواب رفتن به یک تلاش مشترک با مصرف ماری‌جوانا (گل) تبدیل شده است. طبق اعلام بنیاد ملی خواب، تخمین زده می‌شود حدود ۲۲ میلیون بزرگسال از برخی اشکال کانابیس به عنوان مکمل خواب استفاده می‌کنند و ۴۵ میلیون نفر دیگر نیز به امید تجربه یک خواب راحت‌تر آن را امتحان کرده‌اند. این آیین پیش از خواب طرفداران زیادی دارد؛ حدود دو سوم از آمریکایی‌هایی که از این ماده استفاده می‌کنند می‌گویند که به آن‌ها کمک می‌کند استراحت بهتری داشته باشند.

به گزارش بخش اخبار پزشکی زوم تک به نقل از منبع خبر نیویورک پست، اما پشت پلک‌های بسته، داستان آنچه در مغز هنگام مصرف کانابیس رخ می‌دهد بسیار پیچیده‌تر است؛ دانشمندان و پژوهشگران هنوز در حال بررسی این موضوع هستند که آیا ماری‌جوانا به بهبود کیفیت خواب کمک می‌کند یا صرفاً چرخه طبیعی آن را تغییر می‌دهد.

ماده THC، یعنی همان ترکیب شیمیایی که مسئول اصلی سرخوشی و اثرات روانی ماری‌جوانا است، روی سیستم اندوکانابینوئید بدن تاثیر می‌گذارد؛ شبکه پیچیده‌ای از سیگنال‌دهی سلولی که در تنظیم وظایفی مانند خواب، خلق‌وخو و حافظه نقش دارد. این ماده با فعال‌کردن گیرنده‌های کانابینوئید در مغز، می‌تواند اثری آرام‌بخش ایجاد کند که به برخی افراد کمک می‌کند سریع‌تر به خواب بروند.

ماده CBD، یکی دیگر از ترکیبات اصلی موجود در گیاه کانابیس، اثرات روانی مشابه THC را ندارد، اما برخی تحقیقات نشان می‌دهند که ممکن است با کاهش استرس و اضطراب یا تسکین درد، به طور غیرمستقیم به استراحت و خواب بهتر کمک کند. با این حال نکته اصلی اینجاست: سریع‌تر به خواب رفتن لزوماً به معنای خواب باکیفیت‌تر نیست و تحقیقات نشان می‌دهد که کیفیت واقعی استراحت شبانه در این شرایط افت می‌کند.

اختلال در مرحله REM و چرخه طبیعی خواب

یک مرور پژوهشی در سال ۲۰۲۵ نشان داد که مصرف گل یا ماری‌جوانا به طور پایدار و مداوم باعث افزایش طول مدت خواب یا احساس شادابی و استراحت کامل در افراد نمی‌شود. سایر تحقیقات نیز تاکید می‌کنند که مصرف‌کنندگان مداوم و روزانه، زمان بیشتری را در طول شب بیدار می‌مانند و نسبت به افراد غیرمصرف‌کننده، کیفیت خواب پایین‌تری را تجربه می‌کنند.

دلیل این موضوع ممکن است در نحوه تغییر چرخه خواب زمان‌بندی‌شده و دقیق مغز توسط این ماده نهفته باشد.

در طول شب، مغز بین مراحل مختلف از جمله خواب سبک، خواب عمیق با موج کوتاه (ترمیم‌کننده‌ترین مرحله از نظر جسمی) و خواب مرحله REM (مرحله‌ای که بیشترین ارتباط را با رویاهای شفاف دارد و نقش مهمی در تثبیت حافظه، یادگیری و تنظیم هیجانات ایفا می‌کند) در گردش است.

پژوهش‌ها نشان می‌دهند که ماده THC می‌تواند مرحله REM خواب را کاهش دهد. این امر می‌تواند توضیح دهد چرا بسیاری از افرادی که قبل از خواب ماری‌جوانا مصرف می‌کنند، گزارش می‌دهند که کمتر رویا می‌بینند یا بعد از بیدار شدن رویاهای خود را به یاد نمی‌آورند.

برای برخی از افراد، این اتفاق ممکن است یک مزیت به نظر برسد. در سال ۲۰۱۵، محققان دریافتند که یک شکل سنتز شده و مصنوعی از THC کابوس‌های شبانه سربازان مبتلا به اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) مقاوم به درمان را کاهش داده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد تغییر در خواب REM می‌تواند در موارد خاص اثرات درمانی داشته باشد.

تاثیر کانابیس بر رویاها و کارکرد مغز

اما اثرات ماری‌جوانا بر مرحله REM خواب ممکن است پیامدهای عجیب‌تری هم داشته باشد. طبق گفته آندرو کسنر، استادیار روان‌شناسی در دانشگاه ایندیانا در ایندیاناپولیس، گزارش‌های مربوط به رویاهای فوق‌العاده شفاف، غیرعادی یا عجیب در تحقیقات مربوط به علوم اعصاب و کانابیس «بسیار شناخته‌شده» است.

کسنر به نشریه Popular Science گفت: «ما می‌دانیم اگر کسی را دقیقاً در طول خواب REM بیدار کنید، بالاترین شانس را دارد که رویاهای شبانه خود را به یاد آورد.»

محققان همچنین حدس می‌زنند که THC ممکن است با تغییر فعالیت در قشر مغز (لایه بیرونی مغز که در پردازش اطلاعات دخالت دارد)، بر محتوای خود رویاها نیز تأثیر بگذارد.

کسنر توضیح داد: «این احتمال وجود دارد که THC با تغییر فعالیت قشر مغز، رویاها را شدیدتر کند، آن‌ها را عجیب‌وغریب‌تر کرده و شاید تنوع و تغییرات بیشتری به آنچه درباره‌اش رویا می‌بینید اضافه کند.»

اما اثرات تغییر در خواب REM ممکن است از رویاها فراتر برود. دانشمندان بر این باورند که این مرحله نقش مهمی در پردازش احساسات، تقویت حافظه و سازمان‌دهی اطلاعات جمع‌آوری‌شده در طول روز ایفا می‌کند.

کاهش مدت زمانی که مغز در مرحله REM سپری می‌کند می‌تواند به طور بالقوه بر این وظایف حیاتی تاثیر بگذارد، اگرچه محققان هنوز در حال بررسی برای درک کامل عوارض بلندمدت آن هستند.

دکتر فرنشسکا فیلیبی، مدیر آزمایشگاه علوم اعصاب شناختی اختلالات اعتیادآور در یک بیانیه مطبوعاتی گفت: «حافظه به طور گسترده به عنوان یکی از جنبه‌هایی شناخته می‌شود که ممکن است بر اثر مصرف ماری‌جوانا دچار آسیب و اختلال شود، اما ما هنوز مکانیسم‌های دقیق آن را نمی‌دانیم. ما به‌ویژه هنوز نمی‌دانیم این موضوع چه ارتباطی با افرادی دارد که از کانابیس به عنوان مکمل خواب استفاده می‌کنند.»

وابستگی به کانابیس و اثر معکوس بر خواب (REM Rebound)

زمانی که THC به بخشی منظم از روتین شبانه تبدیل شود، مغز ممکن است شروع به انطباق و سازگاری کند.

با مواجهه مکرر، گیرنده‌های کانابینوئید که THC آن‌ها را هدف قرار می‌دهد، حساسیت کمتری پیدا می‌کنند؛ به این معنی که همان دوزی که زمانی به فرد کمک می‌کرد تا راحت به خواب برود، ممکن است در نهایت بخشی از اثرگذاری خود را از دست بدهد.

با افزایش مقاومت بدن (تلرانس)، برخی از مصرف‌کنندگان ممکن است به سمت مصرف مکرر یا استفاده از محصولات با دوز بالای THC بروند تا به همان نتایج قبلی دست یابند؛ الگویی که محققان آن را با بدتر شدن کیفیت خواب در طول زمان مرتبط می‌دانند.

اوان وینینگر، پژوهشگری که این موضوع را در دانشگاه کلرادو آنشوتز مطالعه کرده است، در یک بیانیه مطبوعاتی گفت: «از نظر نحوه تأثیر کانابیس بر خواب، مصرف بسیار محدود و حاد نشان داده که به خوابیدن کمک می‌کند، اما زمانی که شاهد مصرف سنگین و مزمن روزانه هستیم، این موضوع با مجموعه زیادی از اختلالات خواب از جمله بی‌خوابی، کاهش طول مدت خواب، مشکلات کیفیت خواب و طولانی‌تر شدن زمان به خواب رفتن همراه است.»

این تغییرات بلافاصله پس از قطع مصرف ماری‌جوانا از بین نمی‌روند. همان‌طور که مغز خود را با عملکرد بدون مواجهه منظم با THC تطبیق می‌دهد، سیستم خواب می‌تواند به طور موقت دچار عدم تعادل شود.

بسیاری از افراد در ابتدا بی‌خوابی (اینسامنیا) را تجربه می‌کنند و به دنبال آن با هجوم رویاهای شدید و گاهی پریشان‌کننده مواجه می‌شوند که به آن پدیده بازگشت REM (REM rebound) می‌گویند.

محققان بر این باورند که این اتفاق به این دلیل رخ می‌دهد که مغز پس از سپری کردن هفته‌ها، ماه‌ها یا سال‌ها با خواب REM کاهش‌یافته، تلاش می‌کند تا با افزایش میزان و شدت رویا دیدن، این کمبود را جبران کند.

برای برخی از مصرف‌کنندگان سابق، این رویاهای شفاف و زنده می‌توانند آن‌قدر ناراحت‌کننده و اضطراب‌آور باشند که برای رهایی از آن‌ها دوباره به مصرف کانابیس روی می‌آورند.

متیو هیل، عصب‌پژوه دانشگاه کلگری که تقاطع کانابینوئیدها، استرس و خواب را مطالعه می‌کند، به واشنگتن پست گفت: «من با افرادی در حال بهبود صحبت کرده‌ام که کابوس‌های بسیار خشن را تجربه می‌کنند و این عامل مهمی برای بازگشت به مصرف (عود) است. من فکر می‌کنم تأثیر بر خواب قابل توجه است و با افزایش دوز و قدرت ماده، این تاثیرات شدت می‌یابند.»