پشت پرده ۱۹ روز قطعی اینترنت؛ چالش فنی یا تصمیم سیاسی؟

پس از گذشت ۱۹ روز از قطعی گسترده اینترنت بین الملل در ایران، بحث های فراوانی پیرامون دلایل طولانی شدن این روند شکل گرفته است. وزارت ارتباطات و رسانه های نزدیک به دولت، بارها اعلام کرده اند که فرایند اتصال مجدد اینترنت جهانی، امری پیچیده، حساس و زمان بر است و نباید انتظار داشت که تنها با فشردن یک دکمه، همه چیز به حالت عادی بازگردد. اما آیا این ادعا از نظر فنی صحت دارد؟ آیا زیرساخت های اینترنت کشور به قدری تغییر کرده که بازگشت به شرایط عادی نیازمند هفته ها زمان است، یا اینکه ما با یک تصمیم سیاسی روبرو هستیم که در پوشش دلایل فنی ارائه می شود؟

برای پاسخ به این سوالات، نظرات کارشناسان و پژوهشگران حوزه شبکه و اینترنت را بررسی کرده ایم. نقطه اشتراک تمامی دیدگاه ها این است که اینترنت ایران دیگر آن شبکه ساده و متمرکز سال های گذشته نیست و ما با تغییرات بنیادین در ساختار شبکه مواجه هستیم.

تغییر معماری شبکه؛ عبور از سیستم متمرکز به مدل منطقه ای

صالح سوزنچی، پژوهشگر مستقل اینترنت، بر این باور است که آنچه امروز شاهد آن هستیم، نتیجه یک تغییر اساسی در معماری اعمال محدودیت ها است. به گفته او، در گذشته قطع و وصل اینترنت از طریق درگاه های ورودی (Gateway) و به صورت متمرکز انجام می شد؛ فرایندی که در اختیار چند نهاد مشخص بود. اما اکنون وضعیت تغییر کرده است.

سوزنچی معتقد است که اینترنت ایران وارد فاز «قطعی و وصلی منطقه ای و زمانی» شده است. در این مدل جدید، مشخص نیست که تصمیم گیرنده نهایی در هر نقطه چه کسی است و پروتکل های قدیمی قطع و وصل دیگر کارایی ندارند. او اشاره می کند که حتی کارشناسان فنی دولتی نیز ممکن است دچار نوعی سردرگمی شده باشند که ناشی از توسعه نسخه های جدید سیستم های بازرسی عمیق بسته ها (DPI) و حرکت به سمت مدل هایی مانند «لیست سفید» است. نتیجه این وضعیت، عدم شفافیت مطلق در وضعیت شبکه است.

چرا وصل کردن اینترنت سخت تر از قطع کردن آن است؟

محمد خوش نوا، برنامه نویس و محقق اینترنت، توضیح می دهد که از نظر فنی، وصل کردن شبکه ذاتا پیچیده تر از قطع کردن آن است. قطع اینترنت شبیه به کشیدن کابل است؛ شبکه داخلی باقی می ماند اما ارتباط خارجی قطع می شود. در مقابل، اتصال مجدد نیازمند بررسی پله پله، تست سرورها و اطمینان از عملکرد صحیح سیستم های فیلترینگ است.

به گفته این کارشناس، گزارش های کاربران مبنی بر دسترسی لحظه ای به اینترنت بدون فیلتر و قطع شدن مجدد آن، نشان دهنده همین پیچیدگی هاست. هرگونه اختلال در سیستم های هوشمند فیلترینگ می تواند باعث «نشت اینترنت آزاد» شود که برای تصمیم گیران قابل قبول نیست. با این حال، خوش نوا تاکید می کند که حتی با در نظر گرفتن تمام این دشواری ها، زمانی بیش از یک هفته برای اتصال مجدد توجیه فنی ندارد. او معتقد است طولانی شدن این فرایند به دلیل انجام آزمایش ها و اعمال تغییرات جدید برای بازگشت اینترنت با کنترلی شدیدتر است.

پیچیدگی های ناشی از قوانین جدید، نه فقط مسائل فنی

محمد کشوری، مدیرعامل شرکت طیف، دیدگاهی میانه دارد. او می گوید ادعای پیچیده بودن اتصال مجدد اینترنت صحیح است، اما دلیل اصلی آن نه در ذات اینترنت، بلکه در «قوانین و شرایط جدیدی» است که قرار است بر شبکه اعمال شود. کشوری تصریح می کند که اگر هدف فقط بازگرداندن اینترنت به حالت قبل بود، کار بسیار سریع تر انجام می شد.

وقتی تصمیم گیران قصد دارند معماری جدیدی از محدودیت و کنترل دسترسی را پیاده سازی کنند، طبیعتا فرایند اتصال زمان بر خواهد شد. به عقیده او، اینکه بگوییم اینترنت با یک دکمه وصل می شود ساده سازی است، اما توجیه ۱۸ یا ۱۹ روز قطعی بدون در نظر گرفتن تغییرات پشت پرده نیز امکان پذیر نیست.

 تغییرات ساختاری در معماری اینترنت ایران

جمع بندی نظرات کارشناسان نشان می دهد که ما با یک تصویر دو وجهی روبرو هستیم. از یک سو، اینترنت ایران به دلیل فیلترینگ هوشمند و تصمیم گیری های منطقه ای واقعا پیچیده تر شده است. اما از سوی دیگر، تداوم قطعی برای بیش از ۴۰۰ ساعت را نمی توان صرفا به دشواری فنی نسبت داد.

از دیدگاه مهندسی شبکه، اگر هدف بازگشت به سیاست های قبلی باشد، فرایندهایی نظیر بازگردانی اعلان های مسیریابی (BGP) و هماهنگ سازی جدول های دسترسی، نهایتا چند روز زمان می برد. بنابراین، طولانی شدن این روند نشان دهنده اعمال تغییرات ساختاری و سیاستی بر معماری اینترنت است. هدف نهایی، بازگرداندن اینترنت با الگوی جدیدی از کنترل و مدیریت دسترسی است و رخدادهایی مانند وصل شدن های مقطعی، بیانگر مرحله آزمایش و تثبیت این سیاست های جدید بر روی شبکه ملی اطلاعات است.