23 تیر ماه 1405
0 
توقف برای بوییدن گلهای رز، همواره یک توصیه عالی برای لذت بردن از زندگی بوده است. اما تحقیقات جدید علمی نشان میدهند که این کار یک فایده فوقالعاده دیگر نیز دارد: بوییدن رایحههای مختلف میتواند راهی بسیار موثر برای بهبود سلامت مغز و تقویت قوای شناختی شما باشد.
به گزارش بخش اخبار پزشکی زوم تک به نقل از واشنگتن پست (The Washington Post)، کاهش یا از دست دادن حس بویایی اغلب یکی از اولین نشانههای هشداردهنده ابتلا به بیماریهای تخریبکننده سیستم عصبی مانند آلزایمر و پارکینسون است؛ نشانهای که حتی تا یک دهه پیش از ظهور سایر علائم قابل تشخیص بالینی، خود را نشان میدهد. بر اساس مقاله علمی منتشر شده در سال ۲۰۲۱ در نشریه Ageing Research Reviews، در مجموع ۹۰ درصد از افراد مبتلا به مراحل اولیه پارکینسون و ۸۵ درصد از مبتلایان به مراحل اولیه آلزایمر، دچار اختلال عملکرد بویایی هستند.
متخصصان بر این باورند که از دست رفتن حس بویایی (Olfaction) میتواند به عنوان یک زیستنشانگر (Biomarker) کلیدی برای کاهش سلامت مغز در نظر گرفته شود. به همین دلیل، آنها در تلاش هستند تا تستهای سنجش بویایی را به یک آزمایش روتین و رایج تبدیل کنند تا از این طریق، فرآیند تشخیص بیماریهای مغزی سرعت بیشتری به خود بگیرد.
دیوید ونس (David Vance)، روانشناس و استاد دانشگاه آلاباما در بیرمنگام، در این رابطه میگوید: «اگر فردی حس بویایی بسیار ضعیفی داشته باشد، این موضوع مانند یک قناری در معدن زغالسنگ عمل میکند؛ یعنی یک هشدار اولیه است که نشان میدهد احتمالاً در آینده مشکلات شناختی و مغزی برای او رخ خواهد داد.»
با این حال، به حس بویایی در میان حواس پنجگانه انسانها بهای کمتری داده شده است. تحقیقات نشان میدهند که در میان حواس پنجگانه کلاسیک، بویایی حسی است که افراد کمترین ارزش را برای آن قائل هستند؛ حتی یک مطالعه جالب نشان داد که بسیاری از دانشجویان آمریکایی ترجیح میدهند حس بویایی خود را از دست بدهند تا اینکه موهای سر، گوشی موبایل یا انگشت کوچک پای چپ خود را از دست بدهند! این بیتوجهی در دنیای علم نیز دیده میشود و بودجههای پژوهشی بسیار کمی به این حوزه اختصاص یافته است.
نیکلاس روآن (Nicholas Rowan)، متخصص گوش، حلق و بینی و دانشیار دانشکده پزشکی دانشگاه جانز هاپکینز، میگوید: «ما مدام و به طور ناخودآگاه در حال استفاده از حس بویایی خود هستیم بدون اینکه متوجه آن باشیم. بویایی چیزی است که از بدو تولد در پسزمینه زندگی ما حضور داشته است؛ بنابراین متوجه کارکرد دائمی آن نمیشویم. اما برای افرادی که حس بویایی خود را از دست میدهند، این اتفاق بسیار بسیار مخرب و مختلکننده زندگی است.»
خبر خوب این است که انسانها در واقع میتوانند توانایی بویایی خود را بازیابی کنند. بویایی مهارتی است که ما میتوانیم آن را تمرین داده و از طریق تمرین بویایی (Smell Training) – یعنی بوییدن مکرر رایحههای مختلف به صورت روزانه – چه در صورت سالم بودن و چه در صورت کمبویایی، بهبود ببخشیم.
وقتی تمرین دادن بینی، مغز را هم ورزش میدهد!
نکته شگفتانگیز اینجاست که به نظر میرسد تمرین دادن بینی، مغز را نیز تمرین میدهد. برخی تحقیقات اولیه و شواهد علمی نشان میدهند که تمرین بویایی میتواند عملکرد شناختی مغز را بهبود ببخشد؛ این اثر حتی در افرادی که حس بویایی کاملاً نرمال و طبیعی دارند نیز دیده شده است. شواهد نشاندهنده تقویت پلاستیسیته عصبی (Neuroplasticity) یا همان توانایی مغز برای بازسازی، تغییر و ایجاد مسیرهای عصبی جدید است.
پژوهشگران در حال حاضر روی درک چگونگی ارتباط میان تقویت بویایی و بهبود قوای شناختی مغز تمرکز کردهاند. دکتر ونس که در سال ۲۰۲۴ مقالهای درباره تمرین بویایی در نشریه علمی Neuropsychology Review منتشر کرده است، میگوید: «تا نباشد چیزکی مردم نگویند چیزها؛ من فکر میکنم در این فرضیه قطعاً حقیقت بزرگی نهفته است.»
بنابراین وقتی دکتر روآن از من دعوت کرد تا به آزمایشگاه او بروم و حس بویایی خودم را تست کنم، نتوانستم این فرصت را برای سنجش قدرت بینی خود از دست بدهم. اکنون من هم بوییدن لولههای اسانس را برای تمرین دادن حس بویاییام آغاز کردهام. عطر گل رز، شادابی خاکی اوکالیپتوس، ادویه گرم میخک و ترشی لیمو هر روز صبح و شب به من خوشامد میگویند؛ بینی من و امیدوارم مغزم را تحریک میکنند.
پل ارتباطی داینامیک میان بویایی و مغز
یک ارتباط عصبی بسیار پویا و فعال بین حس بویایی و توانایی تفکر و تحلیل ما وجود دارد.
واسم نجار (Wassim Najjar)، پژوهشگر پسادکتری که با دکتر روآن در دانشکده پزشکی دانشگاه جانز هاپکینز همکاری میکند، میگوید: «سوال طلایی و بزرگ این است که این ارتباط دقیقاً چگونه برقرار میشود و این همان چیزی است که ما در تلاش برای کشف آن هستیم.»
عصب بویایی ما رشتههای عصبی مو مانند خود را به قسمت بالایی حفره بینی میفرستد. این فیبرها حاوی گیرندههای تخصصی هستند که به مولکولهای بو در هنگام ورود به بینی متصل میشوند؛ جالب است بدانید هر سوراخ بینی حاوی حدود ۶ تا ۱۰ میلیون نورون حسگر بویایی است.
دکتر روآن میگوید: «این نورونها در واقع بخشی از مغز شما هستند که درست در داخل بینی شما آویزان شدهاند! آنها همانجا نشستهاند و به طور مستقیم در معرض جهان بیرون قرار دارند.»
این ایده که حس بویایی انسانها در مقایسه با سایر حیوانات توسعهنیافته و ضعیف است، یک افسانه قدیمی متعلق به قرن نوزدهم است. مطالعات مدرن نشان میدهند که ما میتوانیم بین ۱۰ هزار تا ۱ تریلیون رایحه مختلف را شناسایی کنیم (برخی از آنها در غلظتهای کمتر از ۱۰ بخش در میلیارد) و حتی در تشخیص برخی بوهای خاص، عملکردی بهتر از سگها داشته باشیم!
با این حال، اکثر مردم تا زمانی که حس بویایی خود را از دست ندهند (مانند اتفاقی که برای میلیونها نفر پس از ابتلا به کرونا رخ داد)، به آن فکر نمیکنند. بدون حس بویایی، غذاها طعم واقعی خود را از دست میدهند و ما در تشخیص هشدارهای حیاتی مانند بوی دود آتشسوزی یا غذای فاسد شده ناتوان میشویم.
حس بویایی ما ممکن است به دلیل الگوی ارتباطی منحصربهفردش در مغز، ارتباط بسیار نزدیکی با سلامت مغز داشته باشد. اطلاعات حاصل از سایر حواس ما مانند بینایی و شنوایی، مسیر غیرمستقیمتری را طی میکنند؛ این اطلاعات ابتدا از مرکز تقویت و رله مغز یعنی تالاموس عبور کرده و سپس به بخشهای مربوطه در قشر مغز میرسند.
اما در مورد بویایی، اطلاعات مستقیماً از پیاز بویایی به قشر بویایی منتقل میشوند و نیازی به سفر از طریق تالاموس ندارند. این فرآیند ارتباط مستقیمتری را با بخشهای مهم مغز در زمینه شناخت، حافظه و خلقوخو، از جمله هیپوکامپ و آمیگدال برقرار میسازد. این پیوند آناتومیک متمایز به خوبی توضیح میدهد که چرا برخی بوها به شدت با احساسات عمیق و خاطرات گذشته ما گره خوردهاند.
بویایی چگونه بر سلامت مغز تأثیر میگذارد؟
کمیسیون لنست (Lancet Commission) در سال ۲۰۲۴ برای بیماری دمانس (زوال عقل)، کمشنوایی و کاهش بینایی را به عنوان عوامل خطر قابل پیشگیری برای دمانس معرفی کرد. اما یک مطالعه طولانیمدت روی ۴۰۸ بزرگسال نشان داد که ضعف حس بویایی، پیشبینیکننده بسیار قویتری برای کاهش توانایی ذهنی و شناختی نسبت به مشکلات بینایی و شنوایی است.
کاهش حس بویایی با کاهش حجم بافت مغز در مناطق مربوط به سیستم بویایی و همچنین در بخشهای مهم مغز برای شناخت، حافظه و احساسات مرتبط است. عصب بویایی تنها عصب جمجمهای در بدن انسان است که قادر به بازسازی و ترمیم خود است؛ یک شاهکار بیولوژیکی که درمانهای بویایی به دنبال بهرهبرداری از آن هستند. در مقابل، مطالعات تصویربرداری مغزی نشان میدهند که تمرین بویایی میتواند حجم مغز و فعالیت عصبی را در برخی از این مناطق مهم افزایش دهد.
تحقیقات همگرا نشان میدهند که تمرین بویایی میتواند به طور کلی عملکرد شناختی مغز را تقویت کند؛ این ارتقا شامل بخشهای یادگیری کلامی، حافظه و تمرکز در بیماران مبتلا به زوال عقل و همچنین افراد مسن سالم میشود و پتانسیل این را دارد که سرعت کاهش توان ذهنی را کندتر کند.
به گفته متخصصان، این مطالعات هنوز در مراحل اولیه خود هستند و بسیاری از آنها بر روی جوامع آماری کوچک انجام شدهاند. با این حال، دکتر روآن میگوید اثرات تمرین بویایی بسیار جالب و متقاعدکننده به نظر میرسد: «قرار نیست با این کار تبدیل به انیشتین شوید، اما شاید بتوانید از اثرات ناخوشایند پیری ناسالم مغز پیشگیری کنید.»
پشت سر گذاشتن تست بویایی
پایش مداوم توانایی بویایی میتواند فرآیند تشخیص زودهنگام کاهش تواناییهای ذهنی را به شدت بهبود ببخشد.
دکتر روآن میگوید: «به نظر من، هر فرد سالمند باید به عنوان بخشی از معاینات سلامت دورهای خود، یک تست بویایی انجام دهد.» او اشاره میکند که تست بویایی هزینه بسیار کمی دارد؛ یعنی تنها بخشی ناچیز از دهها هزار دلاری که سالانه برای مراقبت از بیماران مبتلا به آلزایمر هزینه میشود. اما چون این تستها معمولاً تحت پوشش بیمه نیستند، پزشکان به طور معمول آنها را تجویز نمیکنند.
روآن که در حال تحصیل در دوره MBA در مدرسه وارتون دانشگاه پنسیلوانیا است تا روی جنبههای اقتصادی و روتین کردن تستهای بویایی کار کند، میگوید: «من میخواهم از همه تست بویایی بگیرم. اما اگر قرار باشد از نظر مالی متضرر شوم، هیچ انگیزهای برای انجام آن وجود نخواهد داشت.»
در مورد خود من، یک تست طولانیتر و جامعتر در دفتر دکتر روآن در دانشکده پزشکی جانز هاپکینز انجام شد که موارد زیر را ارزیابی کرد:
- آستانه بویایی (Olfactory Threshold): اندازهگیری کمترین غلظت از یک بو که فرد میتواند آن را تشخیص دهد.
- تمایز بویایی (Olfactory Discrimination): توانایی تشخیص تفاوت میان رایحههای مختلف.
- شناسایی بویایی (Olfactory Identification): تشخیص دقیق اینکه آن رایحه واقعاً چیست.
این یک تجربه چالشبرانگیز بود. پس از یک ساعت بوییدن مداوم، نمره من ۳۲.۲۵ از مجموع ۴۸ شد که کمی پایینتر از میانگین مردان همسن من بود. اگرچه غرورم کمی جریحهدار شد، اما دکتر نجار که با صبوری آزمون را از من گرفت، سریعاً به من اطمینان داد که حس بویایی من همچنان در محدوده نرمال و طبیعی (بین ۳۰.۷۵ تا ۴۱.۲۵) قرار دارد و اکنون ما یک شاخص مبنا برای مقایسههای آینده در دست داریم.
علاوه بر این، دکتر روآن میگوید ضعف حس بویایی به خودی خود دلیلی برای نگرانی و وحشت نیست. تفاوتهای فردی زیادی در توانایی بویایی میان مردم جامعه وجود دارد؛ به طور معمول زنان عملکرد بهتری نسبت به مردان دارند و افراد جوانتر نمرات بهتری نسبت به سالمندان کسب میکنند (من هم میتوانم خودم را اینگونه تسلی دهم که بویاییام کمی بهتر از یک مرد ۶۵ ساله معمولی بود!).
به گفته روآن، از دست رفتن ناگهانی و شدید حس بویایی است که نیاز به پیگیری جدی دارد. همچنین کاهش تدریجی و آرام بویایی همراه با مشکلات حافظه یا حرکتی، نشانهای است که نشان میدهد باید با پزشک خود مشورت کنید.
چگونه حس بویایی خود را تقویت کنیم؟
اگر فکر میکنید حس بویایی شما ضعیف شده است یا به سادگی میخواهید آن را تقویت کنید، چه کارهایی باید انجام دهید؟
در گام اول، از بینی خود محافظت کنید. دکتر روآن میگوید: «خود را در معرض مواد شیمیایی و ذراتی که استنشاق آنها میتواند به بینی و عصب بویایی آسیب بزند قرار ندهید»، به خصوص اگر این مواجهه به صورت منظم و روزانه باشد.
در گام دوم، میتوانید تمرین بویایی را با کیتهای آماده یا کیتهای دستسازی که خودتان با استفاده از روغنهای اسانس طبیعی میسازید، آغاز کنید. پروتکل سختگیرانهای وجود ندارد، اما بسیاری از مطالعات از شرکتکنندگان میخواهند که رایحههای مختلف را برای ۱۰ تا ۲۰ ثانیه در یک زمان، یک یا دو بار در روز بو کنند. شایعترین رایحههای مورد استفاده شامل گل رز، اوکالیپتوس، میخک و لیمو هستند. (دکتر ونس اشاره میکند که تمرین بویایی با آروماتراپی یا رایحهدرمانی معمولی تفاوت دارد، زیرا در تمرین بویایی، فرآیند بوییدن با تمرکز و آگاهانه انجام میشود).
ونس میگوید با اینکه تحقیقات بیشتری در این زمینه نیاز است، اما «اگر میخواهید آن را امتحان کنید، این کار هیچ ضرری برای شما نخواهد داشت و فقط میتواند مفید باشد. علاوه بر این، میتواند یک فعالیت سرگرمکننده باشد؛ به خصوص برای پدربزرگها و مادربزرگها که میتوانند این کار را همراه با نوههایشان انجام دهند.»
نکته کلیدی دیگر، مداومت و استمرار در تمرینات است. درست همانطور که نمیتوانید با یک مطالعه پراکنده و هرازگاهی یک زبان جدید را یاد بگیرید، استمرار در تمرین بویایی در طول چندین هفته متوالی برای دستیابی به نتیجه بسیار حیاتی است. دکتر ونس میگوید: «بویایی هم زبان مخصوص به خود را دارد.»
دکتر نجار نیز میگوید کیتهای تمرینی تنها راه تقویت بویایی ما نیستند؛ او و دکتر روآن در حال حاضر بر روی یک کارآزمایی بالینی برای تست اثرات شناختی یک دستگاه تمرین بویایی که خودشان توسعه دادهاند، کار میکنند.
نجار میگوید: «بویایی حسی است که تمرین دادن آن بسیار آسان است، زیرا همه چیز در اطراف ما برای بوییدن در دسترس قرار دارد.»
ما در طول روز غرق در رایحههای مختلف هستیم، حتی اگر به طور آگاهانه متوجه آنها نباشیم. بنابراین، اگر کمی دقت به خرج دهیم، میتوانیم در هر لحظه در حال تمرین دادن بویایی خود باشیم: بوی میوهها و سبزیجات در بخش ترهبار فروشگاهها، بوی نم خاک و برگها پس از یک باران تابستانی، و بوی مطبوع فنجان قهوه در هنگام صبح.
پس تعلل نکنید؛ بایستید و گلهای رز را بو کنید. این کار برای سلامت جسم و ذهن شما فوقالعاده است.
نظرات در مورد : «تمرین بویایی» چگونه میتواند عملکرد مغز و حافظه را تقویت کند؟