بحران بیکاری میلیونی و چالش‌های اینترنت طبقاتی ؛ محرومان در بن‌بست رانت دیجیتال

کسب و کارهای اینترنتی و اشتغال در فضای مجازی که در دوران بحران اقتصادی و پس از آسیب دیدن برخی زیرساخت‌های تولیدی کشور می‌توانست به تکیه گاهی راهبردی برای مهار بیکاری تبدیل شود، اکنون خود با ضعف شدیدی روبرو شده است. این وضعیت نه تنها کمکی به حل معضل اشتغال نکرده، بلکه بر بحران بیکاری موجود نیز افزوده است.

با گسترش کاربرد فضای مجازی در بخش‌های مختلف تولیدی و خدماتی، تعداد زیادی از مشاغل از این طریق توسعه یافته و در بازار کار در دسترس قرار گرفتند. ایران نیز با وجود سرعت پایین اتصال به شبکه جهانی، از این قاعده مستثنی نبود. به دلیل آنکه برخی مناطق کشور از فرصت‌های شغلی سنتی تهی بودند، کسب و کار مجازی برای جمعیت جوان و فارغ التحصیلان دانشگاهی اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد. اما اکنون قطع اتصال به اینترنت جهانی، بسیاری از این مشاغل را در معرض نابودی قرار داده است.

آمارهای تکان دهنده از معیشت ۱۰ میلیون ایرانی در فضای مجازی

طبق آمارهای وزارت صنعت، معدن و تجارت در سال ۱۳۹۹ و همزمان با همه‌گیری کرونا، سهم اشتغال مستقیم در فضای مجازی حدود ۱۱ درصد از کل مشاغل کشور را شامل می‌شد. این آمار بدون احتساب مشاغلی نظیر رانندگان تاکسی‌های اینترنتی و پیک‌ها بود که از زیرساخت‌های داخلی استفاده می‌کنند. اتاق بازرگانی ایران نیز در سال ۱۴۰۰ برآورد کرد که دست کم ۱۰ میلیون نفر به طور مستقیم از این حوزه امرار معاش می‌کنند.

یکی از ضعف‌های اصلی این بخش، نبود آمار دقیق از میزان بیکاری ناشی از قطع اینترنت است؛ چرا که شاغلان این حوزه اغلب فاقد پوشش بیمه تامین اجتماعی هستند. با این حال، کارشناسان معتقدند با قطع دسترسی به اینترنت بین‌المللی، چندین میلیون نفر شغل خود را از دست داده‌اند و پلتفرم‌های داخلی نیز نتوانسته‌اند جایگزین مناسبی برای شبکه‌های اجتماعی خارجی باشند.

روایت تلخ شاغلان؛ از درآمدهای میلیونی تا اقساط کمرشکن

امیر، فارغ التحصیل ۲۷ ساله رشته نرم‌افزار، نمونه‌ای از هزاران جوانی است که زندگی‌اش تحت تاثیر این محدودیت‌ها قرار گرفته است. او که پیش از این به عنوان طراح وب درآمد بالایی داشت و در آرزوی خرید خانه بود، اکنون با کاهش درآمد از ۶۰ میلیون تومان به ۲۰ میلیون تومان، توان پرداخت اقساط خود را ندارد. او می‌گوید بسیاری از همکارانش تعدیل شده‌اند و برخی نیز به دلیل ناچاری به تولید فیلترشکن روی آورده‌اند که با ریسک‌های امنیتی و قانونی همراه است.

زنان خانه‌دار و از دست رفتن استقلال مالی

نگین، مدیر یک صفحه معروف ناخن‌کاری در اینستاگرام، از دیگر کسانی است که کسب و کار خانگی‌اش به کلی نابود شده است. او می‌گوید صفحه ده هزار عضوی‌اش که دو سال برای آن تلاش کرده بود، اکنون هیچ بازدیدی ندارد. به گفته او، هزینه بالای فیلترشکن و سرعت پایین اینترنت باعث شده تا کاربران دیگر تمایلی به گشت و گذار در صفحات تجاری و آموزشی نداشته باشند و این موضوع استقلال مالی بسیاری از زنان را از بین برده است.

چرا پلتفرم‌های داخلی برای کسب و کارها کارایی ندارند؟

محدثه شاملی، فعال حوزه دسترسی آزاد به اینترنت، معتقد است که محروم‌ترین بخش‌های جامعه که توان اجاره مغازه یا دسترسی به بازارهای بزرگ را ندارند، بیشترین آسیب را از قطعی اینترنت دیده‌اند. او تاکید می‌کند که یک جوان در روستایی دورافتاده با تولید محتوا می‌توانست مخاطبان میلیونی جذب کند و زندگی خود را تغییر دهد، اما اکنون این فرصت از بین رفته است.

او همچنین به هزینه‌های سنگین تبلیغات در پلتفرم‌های داخلی اشاره می‌کند و می‌گوید برخلاف شبکه‌های اجتماعی خارجی، خدمات در پلتفرم‌های بومی رایگان نیست. مبالغ میلیونی برای «پین» کردن یک مطلب یا نمایش در بخش «اکسپلور» پلتفرم‌های داخلی، کمر فعالان خرد را شکسته است. از سوی دیگر، ماهیت این برنامه‌ها بیشتر نوشتاری است تا تصویری، که این موضوع برای مشاغل مبتنی بر تصویر و ویدیو یک چالش بزرگ محسوب می‌شود.

اینترنت پرو؛ راهکاری که مخاطب ندارد

ارائه اینترنت ویژه یا «اینترنت پرو» به گروه‌های خاص نیز نتوانسته است مشکلی از کسب و کارها حل کند. رضا الفت نسب، رئیس اتحادیه کسب و کارهای اینترنتی، در این باره می‌گوید که حتی اگر به فروشنده اینترنت آزاد داده شود، تا زمانی که مخاطب و مشتری در آن فضا حضور نداشته باشد، درآمدی حاصل نخواهد شد. او این وضعیت را «بیکاری خاموش» می‌نامد.

ضعف در زیرساخت و اعتماد عمومی

الفت نسب خاطرنشان می‌کند که پلتفرم‌های داخلی هنوز از نظر کیفیت خدمات و زیرساخت فنی با رقبای خارجی فاصله زیادی دارند. در روزهای ابتدایی محدودیت‌ها، برخی از این سامانه‌ها حتی توان جذب کاربران جدید را نداشتند. علاوه بر مسائل فنی، نبود اعتماد عمومی و تجربه کاربری ضعیف باعث شده است که کسب و کارها نتوانند به این فضا کوچ کنند.

 ضرورت تغییر در سیاست‌های کلان ارتباطی

در حالی که سازمان تامین اجتماعی با بحران رشد متقاضیان بیمه بیکاری روبرو است، بسیاری از کارشناسان و فعالان مدنی وصل شدن به اینترنت جهانی را تنها راه نجات بازار کار می‌دانند. هزینه‌های قطع اینترنت بسیار فراتر از آمارهای اعلامی است و فشار ناشی از بیکاری میلیونی می‌تواند به بحران‌های اجتماعی جدی منجر شود. به نظر می‌رسد برای حفظ وفاق و ثبات اقتصادی، مدیران و سیاست‌گذاران باید رویکردی نوین و واقع‌بینانه نسبت به فضای مجازی اتخاذ کنند؛ چرا که با روش‌های فعلی، تنها شکاف اجتماعی و نارضایتی عمومی عمیق‌تر خواهد شد.

گزارش: رضا اسدآبادی