اینترنت لاک پشتی یا دایل آپ؛ چرا تکلیف دسترسی به شبکه روشن نیست؟

وضعیت اینترنت بین الملل در ایران همچنان در هاله ای از ابهام قرار دارد و کاربران با پدیده ای عجیب به نام «اتصال شانسی» روبرو هستند. در حالی که برخی کاربران و رسانه ها توانسته اند به سرویس های جهانی متصل شوند، گروهی دیگر حتی از دسترسی به ایمیل های شخصی خود محروم مانده اند. این شرایط ناپایدار که فعالیت های حرفه ای بسیاری را مختل کرده، گمانه زنی ها درباره اجرای طرح های جدیدی همچون فیلترینگ ایمیل یا اینترنت طبقاتی را تقویت کرده است.

بازگشت نصفه و نیمه؛ سردرگمی میان وصل و قطع

نشانه های بازگشت اینترنت جهانی از دوم بهمن ماه و پس از حدود دو هفته قطعی کامل، نمایان شد. اما وضعیت فعلی را نمی توان اتصال کامل نامید؛ اینترنت نه به طور کامل قطع است و نه به صورت سراسری وصل شده است. این وضعیت که می توان آن را «اینترنت خاکستری» نامید، نه تنها زندگی روزمره مردم را تحت تاثیر قرار داده، بلکه صدای فعالان اقتصادی در اتاق های بازرگانی را نیز درآورده است.

تناقض در اخبار رسمی نیز بر این سردرگمی افزوده است. هنوز چند روزی از خبر خبرگزاری فارس مبنی بر رفع محدودیت ها در برخی استان ها نگذشته بود که وزارت ارتباطات اعلام کرد هیچ ابلاغیه ای از سوی شورای عالی امنیت ملی دریافت نکرده است. نتیجه این ناهماهنگی در سطح جامعه کاملا مشهود است؛ در یک شهر واحد، ممکن است یک شهروند به اینستاگرام دسترسی داشته باشد، در حالی که شهروند دیگری حتی قادر به باز کردن پیام رسان های داخلی نباشد.

ریشه یابی فنی اختلالات؛ لیست سفید یا مشکلات زیرساختی؟

برخلاف شایعات اولیه در فضای مجازی، وضعیت فعلی شباهت چندانی به ماجرای «خط سفید» یا اینترنت بدون فیلتر برای افراد خاص ندارد. کارشناسان فنی معتقدند آنچه اکنون رخ می دهد، اعمال محدودیت یا دسترسی بر اساس «لیست سفید» (White List) نیست، بلکه ناشی از اختلالات گسترده در تجهیزات شبکه و سیاست های مسیریابی اپراتورها است.

مهندسان شبکه بر این باورند که ناپایداری فعلی ناشی از مجموع های از عوامل است: تغییرات مداوم در مسیرهای بین المللی، اعمال و حذف لحظه ای قوانین فیلترینگ، و فشار سنگین ترافیک بر روی لینک های فعال. خروجی این وضعیت برای کاربر نهایی، قطع و وصل های مکرر و کاهش شدید کیفیت ارتباط است که به صورت «اتصال شانسی» تجربه می شود.

خطر اجرای اینترنت طبقاتی

در این میان، دیدگاه نگران کننده تری نیز وجود دارد. برخی متخصصان حوزه ارتباطات معتقدند که این اختلالات ساختاری می تواند مقدمه ای برای تغییر معماری اینترنت ایران و حرکت به سمت «اینترنت طبقاتی» باشد. نت بلاکس نیز با ثبت بیش از ۴۰۰ ساعت اختلال در شبکه ایران، تایید کرده است که این ناپایداری ها در سطح بین المللی نیز قابل رصد است و نشان از دستکاری های فنی در شبکه دارد.

بحران دسترسی به ایمیل و محدودیت عجیب برای تجار

قطع دسترسی به سرویس های ایمیل مانند جیمیل، ضربه سختی به بدنه تخصصی و تجاری کشور وارد کرده است. پژوهشگران، دانشجویان و به ویژه بازرگانان برای ادامه فعالیت های خود به این ابزار حیاتی نیاز دارند. اگرچه سخنگوی مرکز ملی فضای مجازی از برقراری دسترسی تجار در اتاق های بازرگانی خبر داده بود، اما واقعیت میدانی چیز دیگری را نشان می دهد.

فعالان اقتصادی گزارش داده اند که دسترسی اختصاص داده شده بسیار محدود و ناکارآمد است. رئیس اتاق بازرگانی ایران و چین فاش کرده است که دارندگان کارت بازرگانی تنها می توانند روزانه به مدت ۲۰ دقیقه و تحت نظارت یک ناظر از اینترنت استفاده کنند؛ شرایطی که عملا پاسخگوی نیازهای واقعی یک تاجر نیست. بسیاری از فعالان اقتصادی همچنان مجبورند برای چک کردن یک ایمیل ساده از فیلترشکن استفاده کنند که این موضوع امنیت ارتباطات تجاری را به خطر می اندازد.

ماجرای ایرانسل و شایعه تمرد از دستور قطع اینترنت

یکی دیگر از حواشی روزهای اخیر، تغییر مدیریت اپراتور ایرانسل بود. برخی رسانه ها مدعی شدند که دلیل این تغییر، تاخیر ایرانسل در اجرای دستور قطع اینترنت در شب ۱۸ دی ماه و تمرد از دستورات نهادهای امنیتی بوده است. با این حال، بررسی های فنی نشان می دهد که ماجرا پیچیده تر از یک نافرمانی مدیریتی است.

متخصصان شبکه توضیح می دهند که قطع اینترنت در ابعاد یک اپراتور ملی، فرایندی نیست که با فشردن یک دکمه انجام شود. این کار نیازمند اقدامات فنی دقیق، گرفتن نسخه های پشتیبان و اجرای مرحله به مرحله است تا از آسیب دیدن زیرساخت ها جلوگیری شود. به نظر می رسد تاخیر ایرانسل بیشتر ناشی از رعایت پروتکل های فنی برای حفظ پایداری شبکه بوده تا مقاومت در برابر دستورات. هرچند که در نهایت، این مسائل فنی و مدیریتی منجر به تغییراتی در سطح مدیران این اپراتور شد.