۱۶ روز خاموشی مطلق اینترنت ؛ آیا پروژه «اینترنت طبقاتی» کلید خورده است؟

بیش از دو هفته از قطع سراسری اینترنت در کشور می گذرد. روزها و هفته ها سپری می شوند و تنها راه ارتباطی ایرانیان با جهان خارج و عزیزانشان مسدود مانده است. از ساعت ۲۲ روز هجدهم دی ماه تا به امروز (چهارم بهمن)، شبکه جهانی اینترنت در ایران در خاموشی کامل فرو رفته است. اما در میان این سکوت خبری و دیجیتالی، گزارش های ضد و نقیضی از اتصال های موقت و دسترسی های خاص شنیده می شود که نگرانی ها را درباره اجرای طرح موسوم به «اینترنت طبقاتی» دوچندان کرده است.

سراب اتصال؛ چرا نوتیفیکیشن می آید اما اینترنت نیست؟

در روزهای اخیر، به‌ ویژه پنجشنبه شب گذشته، بسیاری از کاربران گزارش دادند که برای لحظاتی نوتیفیکیشن پیام رسان ها و شبکه های اجتماعی را دریافت کرده اند. حتی برخی مدعی شدند که فیلترشکن هایشان متصل شده و توانسته اند ایمیل های خود را چک کنند. همزمان، دسترسی به اپ استورهای گوگل و اپل برای گروهی از کاربران ممکن شد، در حالی که برای اکثریت جامعه همچنان مسدود بود.

این ناهماهنگی ها باعث شد شایعه بازگشت تدریجی اینترنت قوت بگیرد. با این حال، پیگیری ها از اپراتورهای همراه اول و ایرانسل نشان می دهد که خبری از اتصال سراسری نیست. مدیران اپراتورها که خود نیز از وضعیت موجود ابراز بی اطلاعی می کنند، تاکید دارند که هیچ روال مشخص و منطقی برای این اتصال های پراکنده وجود ندارد و شبکه همچنان قطع است.

حذف نقش اپراتورها و اجرای «گروپ پالیسی»

کارشناسان فنی معتقدند آنچه در حال رخ دادن است، نه یک اختلال معمولی، بلکه پیاده سازی یک الگوی جدید دسترسی است. یک مدیر ارشد در یکی از شرکت های بزرگ ارتباطی در گفتگو با رسانه ها فاش کرده است که برخلاف دوره های پیشین (مانند قطعی های سال ۹۸ یا ۱۴۰۱) که دستور قطع به اپراتورها ابلاغ می شد، این بار دسترسی اپراتورها نیز قطع شده و آن ها هیچ کنترلی بر شبکه ندارند.

به گفته این کارشناس، شواهد فنی نشان می دهد که اینترنت در حال «دستکاری» است. او از اصطلاحی به نام «گروپ پالیسی» (Group Policy) نام می برد؛ روشی که در آن کاربران به گروه های مختلف (مثلا دسته های ۵ یا ۱۰ هزار تایی) تقسیم می شوند. حاکمیت می تواند سیاست های متفاوتی را برای هر گروه اعمال کند؛ برای یک گروه پورت ها را باز بگذارد و برای گروه دیگر همه چیز را مسدود کند. این تست های فنی دلیل اصلی تفاوت تجربه کاربران در دسترسی به شبکه در روزهای اخیر است.

حرکت چراغ خاموش به سمت اینترنت طبقاتی

موضوع اینترنت طبقاتی یا دسترسی سطح بندی شده، بحث تازه ای نیست. سال هاست که فعالان آزادی اینترنت نسبت به اجرای آن هشدار می دهند. پیش از این نیز لیست های سفید (White List) برای خبرنگاران، استارتاپ ها و برخی بازرگانان وجود داشت تا بتوانند بدون فیلتر به اینترنت دسترسی داشته باشند. اما اکنون به نظر می رسد این طرح در مقیاسی بسیار بزرگتر و عمومی تر در حال آزمایش است.

در این مدل، مردم عادی تنها به یک سری خدمات محدود و پیش فرض دسترسی خواهند داشت و برای دسترسی به اینترنت جهانی و آزاد، نیاز به دریافت مجوزهای خاص یا قرار گرفتن در طبقه ای مشخص خواهند داشت. وضعیتی که اکنون با سفید شدن IP بسیاری از شرکت های تجاری و رسانه ها (با هماهنگی نهادهای دولتی) عملا در حال اجراست.

وعده های دولت و سکوت در برابر خسارت ها

در حالی که مسعود پزشکیان، رئیس جمهور، وعده پیگیری بازگشایی اینترنت را داده و اعلام کرده موضوع را به شورای عالی امنیت ملی ارجاع داده است، خروجی عملی این وعده ها تاکنون صفر بوده است. مقامات دولتی مدام از عبارت «تا پایان هفته» استفاده می کنند، اما هفته ها می آید و می رود و قفل اینترنت باز نمی شود. دبیر شورای امنیت کشور نیز صراحتا اعلام کرده که نمی تواند زمان دقیقی برای پایان این وضعیت اعلام کند.

نت بلاکس، نهاد ناظر بر اینترنت جهانی، تایید کرده است که ایران دو هفته کامل را در خاموشی مطلق گذرانده و نمودارهای اتصال همچنان روی عدد صفر نوسان می کنند. در این میان، نه تنها خبری از عذرخواهی مقامات بابت خسارت های سنگین اقتصادی و روانی وارده به کسب و کارها و مردم نیست، بلکه به نظر می رسد فرصتی فراهم شده تا مخالفان دسترسی آزاد به اطلاعات، ایده آل های محدودکننده خود را تحت عنوان مدیریت شبکه پیاده سازی کنند.

تبعات خطرناک دسترسی گزینشی

کارشناسان هشدار می دهند که تبدیل کردن اینترنت از یک «حق عمومی» به یک «امتیاز طبقاتی»، پیامدهای ویرانگری خواهد داشت. این رویکرد می تواند به ابزاری برای کنترل اجتماعی، ایجاد رانت اطلاعاتی و تبعیض اقتصادی منجر شود. تجربه جهانی نشان می دهد که حتی در سخت گیرانه ترین کشورها نیز، شفافیت قانونی و حق دسترسی عادلانه شهروندان به جریان اطلاعات، اصلی غیرقابل انکار است؛ اصلی که اکنون در زیر سایه خاموشی ۱۶ روزه، بیش از هر زمان دیگری نادیده گرفته شده است.