25 شهریور ماه 1405
0 
شهرداریها سالهاست در مسیر دیجیتالیشدن حرکت میکنند؛ از حذف پروندههای کاغذی و مکانیزهشدن فرایندها گرفته تا استفاده از سامانههای تخصصی در حوزههایی مانند شهرسازی، درآمد، املاک، GIS و خدمات شهروندی.
اما امروز، در کنار ادامه این مسیر، یک سؤال مهمتر نیز مطرح میشود: بعد از سیستماتیکشدن فرایندهای شهری، قدم بعدی چیست؟
پاسخ را شاید بتوان در پیوند میان سه عنصر جستوجو کرد: داده، سامانههای سازمانی و هوش مصنوعی.
تحول دیجیتال در شهرداریها صرفاً با جایگزینشدن فرمهای کاغذی با نرمافزارها به پایان نمیرسد. هرچه فرایندها دیجیتالیتر میشوند، حجم بیشتری از اطلاعات در سامانههای سازمانی ثبت میشود و همین اطلاعات میتوانند در مرحله بعد، زمینه را برای شکلگیری تجربههای هوشمندتر فراهم کنند.
چرا سامانههای تخصصی شهرسازی همچنان اهمیت دارند؟
شهرسازی یکی از پیچیدهترین و دادهمحورترین حوزههای فعالیت شهرداریهاست. اطلاعات املاک، پروندههای شهروندان، ضوابط ساختوساز، استعلامها، عوارض، مجوزها و دادههای مکانی، همگی در فرایندهای مختلف شهرسازی مورد استفاده قرار میگیرند و بسیاری از آنها با واحدهایی مانند درآمد، نوسازی، GIS و مدیریت شهری ارتباط دارند.
به همین دلیل، دیجیتالیشدن شهرسازی صرفاً به معنای حذف پروندههای کاغذی نیست. مسئله اصلی، ایجاد یک ساختار منسجم برای ثبت، نگهداری، دسترسی و گردش اطلاعات و فرایندها است.
وقتی اطلاعات یک ملک، پرونده، استعلام یا فرایند در یک سیستم ثبت و قابلردیابی باشد، سازمان فقط یک فرایند را سریعتر نمیکند؛ بلکه بهتدریج یک دارایی مهمتر ایجاد میشود: داده سازمانیافته.
این داده میتواند مبنای گزارشگیری، تحلیل مدیریتی، بهبود فرایندها و در مراحل بعد، استفاده مؤثرتر از فناوریهای هوشمند قرار گیرد.
در چنین شرایطی، استفاده از یک سامانه شهرسازی تخصصی میتواند به ایجاد زیرساختی منسجمتر برای مدیریت اطلاعات و فرایندهای مرتبط کمک کند. سامانههایی که اطلاعات پروندههای الکترونیکی، بانک اطلاعات املاک، استعلامات و مکاتبات، گردش فعالیتها و اطلاعات مکانی را در یک بستر ساختاریافتهتر مدیریت میکنند.
رویکردی که در راهکارهایی مانند «سامانه شهرسازی رهاورد» نیز دنبال میشود، بر همین پایه شکل گرفته است؛ یعنی فراهمکردن بستری برای سیستماتیک شدن فرایندهای شهرسازی و مدیریت یکپارچهتر دادههای مرتبط.
اما اهمیت این زیرساخت زمانی بیشتر مشخص میشود که بدانیم دیجیتالشدن، پایان مسیر نیست.
از سیستماتیکشدن فرایندها تا هوشمندسازی
تا زمانی که اطلاعات در فایلهای پراکنده، اسناد فیزیکی یا سامانههای جدا از هم قرار داشته باشند، استفاده مؤثر از هوش مصنوعی نیز با محدودیت مواجه خواهد بود.
هوش مصنوعی برای اینکه بتواند در یک سازمان ارزش واقعی ایجاد کند، به چیزی بیشتر از یک مدل زبانی نیاز دارد؛ به داده، دانش، زمینه کاری و دسترسی کنترلشده به فرایندهای سازمانی نیاز دارد.
اینجاست که ارتباط میان سامانههای تخصصی و هوش مصنوعی روشنتر میشود.
اگر سامانههای سازمانی وظیفه ثبت و مدیریت داده و اجرای فرایندها را بر عهده داشته باشند، هوش مصنوعی میتواند لایهای جدید روی این زیرساخت ایجاد کند؛ لایهای که تعامل با اطلاعات و فرایندها را برای کاربران سادهتر و هوشمندتر میکند.
برای مثال، یک کارشناس شهرسازی به جای جستوجو در چند سامانه یا مراجعه به پوشههای مختلف برای پیدا کردن یک اطلاعات مشخص، میتواند سؤال خود را به زبان طبیعی مطرح کند.
به جای اینکه برای یافتن یک بخشنامه یا ضابطه، چندین سند را بررسی کند، میتواند موضوع موردنظر خود را بیان کند و پاسخ مرتبط را سریعتر پیدا کند.
یا در مرحلهای پیشرفتهتر، میتواند از سیستم بپرسد که برای انجام یک فرایند مشخص، چه مراحلی باید طی شود و چه اطلاعاتی موردنیاز است.
در اینجا هوش مصنوعی دیگر صرفاً یک ابزار عمومی برای پرسشوپاسخ نیست؛ بلکه بهتدریج میتواند به واسطی میان کاربر، دانش سازمانی و سامانههای تخصصی تبدیل شود.
نقش راهکارهای تخصصی در تحول دیجیتال مدیریت شهری
حرکت به سمت چنین مدلی تنها به استفاده از یک فناوری جدید محدود نمیشود. توسعه راهکارهای نرمافزاری برای شهرداریها نیازمند شناخت همزمان فرایندهای سازمانی، نیازهای تخصصی مدیریت شهری، دادههای مرتبط و زیرساختهای نرمافزاری است.
در این میان، مجموعههایی مانند نوساز محاسب با تمرکز بر توسعه راهکارهای تخصصی در حوزه مدیریت شهری و شهرسازی، در بخشی از این مسیر فعالیت میکنند؛ مسیری که از سیستماتیککردن فرایندها آغاز میشود و میتواند به استفاده گستردهتر از داده و فناوریهای هوشمند برسد.
اهمیت این نگاه در آن است که سامانههای مختلف سازمانی را نباید صرفاً ابزارهای مستقلی برای انجام چند فرایند مشخص دانست. هر سامانه میتواند بخشی از زیرساخت اطلاعاتی سازمان باشد و در کنار سایر اجزا، زمینه را برای ایجاد یک اکوسیستم دیجیتال و در آینده، هوشمند فراهم کند.
هوش مصنوعی چه چیزی را در شهرداری تغییر میدهد؟
ورود هوش مصنوعی به این مرحله میتواند چند تغییر مهم در تجربه کار با سامانهها و اطلاعات سازمانی ایجاد کند.
اول، دسترسی به اطلاعات میتواند سریعتر شود. کاربر لازم نیست همیشه بداند اطلاعات موردنظر در کدام سامانه، بخشنامه یا بخش سازمانی قرار دارد.
دوم، دانش سازمانی میتواند قابلدسترستر شود. قوانین، آییننامهها، دستورالعملها و رویههایی که ممکن است در اسناد مختلف پراکنده باشند، میتوانند در اختیار یک دستیار هوشمند قرار بگیرند تا کاربران بتوانند با زبان طبیعی با آنها تعامل کنند.
سوم، آموزش کارکنان میتواند از یک رویداد مقطعی به راهنمایی در لحظه کار تبدیل شود. نیروی جدید به جای اینکه برای یادگیری یک فرایند فقط به مستندات یا همکاران باتجربه متکی باشد، میتواند در همان زمان انجام کار از یک دستیار هوشمند کمک بگیرد.
چهارم، تعامل با نرمافزارها میتواند سادهتر شود. در مدل سنتی، کاربر باید ساختار نرمافزار را یاد بگیرد، بداند کدام منو را باز کند و چه گزینهای را انتخاب کند. در مدلهای هوشمند، بخشی از این پیچیدگی میتواند از کاربر پنهان شود و او بیشتر با هدف یا مسئله خود با سیستم تعامل کند.
در نهایت، همین مسیر میتواند زمینه را برای مرحلهای پیشرفتهتر فراهم کند؛ جایی که هوش مصنوعی نهتنها پاسخ میدهد، بلکه در صورت داشتن دسترسی و مجوزهای لازم، میتواند بخشی از اقدامات را نیز با رعایت کنترل انسانی انجام دهد.
از Chatbot تا AI Assistant و Agentic AI
البته همه کاربردهای هوش مصنوعی در شهرداری در یک سطح قرار ندارند.
در سادهترین سطح، Chatbot قرار دارد؛ سیستمی که به پرسشهای کاربر پاسخ میدهد و دسترسی به اطلاعات را سادهتر میکند.
در سطح بعد، AI Assistant یا دستیار هوشمند قرار میگیرد. چنین دستیارهایی علاوه بر پاسخگویی، میتوانند زمینه کاری کاربر را در نظر بگیرند و در انجام یک فرایند، آموزش کار با سامانه یا دسترسی به دانش سازمانی به او کمک کنند.
در مرحله پیشرفتهتر، مفهوم Agentic AI مطرح میشود؛ جایی که عامل هوشمند میتواند یک هدف مشخص را دریافت کند، اقدامات موردنیاز را شناسایی کند و در صورت داشتن مجوز و سطح دسترسی لازم، بخشی از اقدامات را در سامانههای سازمانی انجام دهد.
برای شهرداریها، حرکت به سمت چنین مدلهایی باید تدریجی و کنترلشده باشد. در فرایندهایی که با اطلاعات حساس، مسائل مالی، موضوعات حقوقی یا تصمیمات مدیریتی سروکار دارند، کنترل انسانی، سطح دسترسی، امنیت، ثبت رویدادها و امکان ممیزی اهمیت زیادی دارد.
بنابراین هدف هوش مصنوعی در شهرداری لزوماً جایگزینکردن انسان نیست؛ بلکه میتواند به کاهش کارهای تکراری، دسترسی سریعتر به دانش، کاهش اصطکاک در انجام فرایندها و کمک به تصمیمگیری بهتر منجر شود.
وقتی دستیار هوشمند وارد تجربه کار با سامانه میشود
این تغییر را میتوان در نسل جدید راهکارهای هوش مصنوعی سازمانی مشاهده کرد.
در این رویکرد، هوش مصنوعی صرفاً بهعنوان یک چتبات مستقل در کنار نرمافزار قرار نمیگیرد؛ بلکه تلاش میشود به دانش، فرایندها و محیط کاری سازمان نزدیکتر شود.
برای نمونه، هوش مصنوعی شهرداری میتواند در قالب یک دستیار هوشمند، تعامل کاربران با سامانهها و دانش سازمانی را سادهتر کند. «دستیار هوش مصنوعی راوین» از جمله راهکارهایی است که با چنین رویکردی طراحی شده است.
چنین دستیارهایی میتوانند در سناریوهایی مانند راهنمایی کاربران برای کار با سامانه، آموزش کارکنان، پاسخگویی به پرسشهای مرتبط با فرایندها و دسترسی به قوانین، دستورالعملها و آییننامهها مورد استفاده قرار گیرند.
اهمیت این رویکرد در این است که کاربر الزاماً مجبور نیست برای هر مسئله، ساختار داخلی نرمافزار یا محل دقیق نگهداری اطلاعات را بداند.
او میتواند سؤال یا هدف خود را بیان کند و دستیار هوشمند تلاش کند مسیر مناسب، اطلاعات مرتبط یا راهنمایی موردنیاز را در اختیار او قرار دهد.
در این مدل، هوش مصنوعی جایگزین سامانههای تخصصی نمیشود؛ بلکه میتواند تجربه استفاده از آن سامانهها را هوشمندتر کند.
به همین دلیل، میتوان گفت مسیر تحول دیجیتال در شهرداریها از «نرمافزارهایی که صرفاً کار را انجام میدهند» به سمت «سامانههایی که در انجام کار به انسان کمک میکنند» در حال حرکت است.
آینده مدیریت شهری؛ از سامانههای دیجیتال تا تعامل هوشمند
مسیر تحول فناوری در شهرداریها احتمالاً از یک نقطه مشخص آغاز یا به یک فناوری واحد محدود نمیشود. سامانههای تخصصی، دادههای ساختاریافته و هوش مصنوعی، بخشهایی از یک زنجیره هستند که در کنار یکدیگر میتوانند مدیریت شهری را به سمت فرایندهای یکپارچهتر، دسترسی سادهتر به دانش و تعامل هوشمندتر با سامانهها حرکت دهند.
در چنین مسیری، ابتدا باید اطلاعات و فرایندها ساختاریافته شوند، سپس دادهها بتوانند در اختیار تصمیمگیری و تحلیل قرار بگیرند و در مرحله بعد، هوش مصنوعی بتواند نقش مؤثرتری در سادهسازی تعامل انسان با این زیرساختها ایفا کند.
به همین دلیل، آینده مدیریت شهری را نمیتوان صرفاً در استفاده از یک ابزار جدید جستوجو کرد. تحول واقعی زمانی شکل میگیرد که سامانههای تخصصی، دادههای سازمانی و فناوریهای هوشمند بهعنوان اجزای مرتبط یک مسیر واحد دیده شوند.
نظرات در مورد : از سامانه شهرسازی تا دستیار هوشمند؛ مسیر شهرداریها برای ورود به عصر هوش مصنوعی